Ինչու ծխացող ավտոտնակների մասին բողոքները բավարար չեն

Երբ մոտակա ավտոտնակներից կամ առանձնատներից ծուխ է բարձրանում, թվում է, թե բավական է բողոքել, հասնել ստուգման, և օդի աղտոտման խնդիրը կլուծվի։ Եթե այնտեղ տերևներ կամ աղբ են այրում, բողոքն իսկապես կարող է օգնել. «Մթնոլորտային օդի պահպանության մասին» օրենքի 11-րդ հոդվածը արգելում է դա, այդ թվում՝ կաթսայատներում ու վառարաններում։ Այդ այրումը դադարեցնելը կնվազեցնի ծուխը, հոտն ու աղտոտվածությունը ձեր տան մոտ, բայց չի լուծի համաքաղաքային խնդիրը։

Սովորական ջեռուցման դեպքում իրավիճակն ավելի բարդ է. Հայաստանում փայտով կամ ածխով վառարանային ջեռուցման ընդհանուր արգելք չկա։ Նույնիսկ եթե ստուգումը խախտում չհայտնաբերի, վառարանը կշարունակի աղտոտել օդը։ Դրա փոխարինումը ծախսեր է պահանջում, որոնք ոչ բոլոր սեփականատերերը կարող են իրենց թույլ տալ։ Ուստի իշխանություններից պետք է պահանջել ավելի մաքուր ջեռուցման անցնելու ծրագիր՝ ֆինանսավորմամբ, ժամկետներով և արդյունքի համար հստակ պատասխանատվությամբ։

Ինչ գիտենք ջեռուցման մասին

Ըստ Armstat-ի՝ 2024 թվականի տնային տնտեսությունների կենսապայմանների հետազոտության՝ ջեռուցման համար փայտ է օգտագործում Երևանի տնային տնտեսությունների մոտ 3%-ը։ Ամբողջ Հայաստանում՝ մոտ 17%-ը, իսկ գյուղական բնակավայրերում՝ ավելի քան 40%-ը։ Սրանք 2025 թվականին հրապարակված ժողովածուի 5.9 աղյուսակի տվյալներն են։

Պայմանական հաշվարկը ցույց է տալիս, թե ինչու նույնիսկ մի քանի տոկոսը կարող է նշանակություն ունենալ։ Պատկերացնենք 100 տուն՝ երեքը սովորական փայտի վառարաններով, իսկ 97-ը՝ գազի կաթսաներով։ Ընդունենք, որ տների ջերմամեկուսացումը համադրելի է։ Ենթադրենք՝ նույն մակերեսով տները ջեռուցում են մինչև նույն ջերմաստիճանը։ Հաշվարկը պարզեցնելու համար ընդունենք վառարանների և կաթսաների նույն օգտակար գործողության գործակիցը՝ ՕԳԳ-ն։ EMEP/EEA-ի արտանետումների գույքագրման ուղեցույցում այս կատեգորիաների համար նշված են 740 և 0,2 գ PM2.5՝ վառելիքի էներգիայի յուրաքանչյուր ԳՋ-ի հաշվով գործակիցները՝ 3-40 և 3-16 աղյուսակներում։ Դրանք օգտագործել ենք նաև հունվարյան հոդվածում։

Ստացվում է, որ այս օրինակում տների 3%-ը առաջացնում է մոտ 114 անգամ ավելի շատ առաջնային մասնիկներ, քան մնացած 97%-ը, կամ այս երկու խմբերի՝ PM2.5-ի ընդհանուր ուղղակի արտանետումների մոտ 99,1%-ը։ Առաջնային մասնիկներն անմիջապես վառելիքի այրման ժամանակ արտանետվող մասնիկներն են։ Սա մոտավոր հաշվարկ է, բայց այն ցույց է տալիս, թե ինչպես օդն աղտոտող ջեռուցում ունեցող տների նույնիսկ փոքր բաժինը կարող է զգալի ներդրում ունենալ օդի աղտոտման մեջ։

Մեր 2025–2026 թվականների ձմռան հաշվետվությունը ցույց է տալիս երեկոյան ժամերին աղտոտվածության աճ, ինչը կարող է վկայել ձմեռային օդի աղտոտման մեջ հենց ջեռուցման մեծ ներդրման մասին։ Այդ ներդրումը քանակապես գնահատելու և այն տրանսպորտի ու եղանակի ազդեցությունից առանձնացնելու համար լրացուցիչ հետազոտություններ են պետք։ Դրանք պետք է ներառել քաղաքային ծրագրում՝ միաժամանակ բնակիչներին օգնելով փոխարինել առավել աղտոտող սարքավորումները։

Փոխարինումը պետք է մատչելի լինի

«Պարզապես ուրիշ կաթսա տեղադրեք» առաջարկը տան սեփականատիրոջը միանգամից մի քանի ծախսի առաջ է կանգնեցնում՝ սարքավորման գնում, տեղադրում, հնարավոր միացում և ամբողջ հաջորդ ձմռան ջեռուցման վճարներ։ Եթե նա չի կարող այդ ծախսերն իրեն թույլ տալ, միայն ջեռուցումը փոխելու պահանջը բավարար չէ։

Armstat-ի նույն հետազոտությունում Երևանի տնային տնտեսությունների միայն 61,9%-ն է հայտնել ցուրտ եղանակին բավարար ջեռուցման մասին. սա 5.11 աղյուսակի տվյալն է։ Այս ցուցանիշով հնարավոր չէ որոշել ջերմության պակասի պատճառը, բայց ծրագիրը մշակելիս այն պետք է հաշվի առնել. սարքավորումների փոխարինումը պետք է օգնի մարդկանց բավականաչափ ջեռուցել իրենց բնակարանները։

Հայաստանի վերաբերյալ Համաշխարհային բանկի կլիմայական զեկույցում փայտով ջեռուցումից անցումը նույնպես դիտարկվում է որպես ֆինանսական և գործնական աջակցության կարիք ունեցող խնդիր։ Աջակցության ձևն ընտրելիս պետք է հաշվի առնել վառելիքի ու սարքավորումների հասանելիությունը, բնակարանային պայմանները և օգտագործողների սովորությունները։ Փայտի ընտրությունը միշտ միայն աղքատությամբ բացատրելը պարզեցում կլիներ։

Որոշ տների համար հարմար լուծում կարող է լինել ջերմային պոմպը, մյուսների համար՝ էլեկտրական կամ ավելի մաքուր գազային ջեռուցումը։ Ընտրությունը կախված է շենքից, ենթակառուցվածքներից և շահագործման արժեքից։ Պատերի, տանիքի և պատուհանների ջերմամեկուսացումը նվազեցնում է ջերմության պահանջարկը և պետք է դիտարկվի սարքավորումների փոխարինման հետ միասին։ Աջակցությունը պետք է լինի այնպիսին, որ անցումից հետո ընտանիքը կարողանա բավականաչափ ջեռուցել իր բնակարանը։

Ինչ պահանջել իշխանություններից

Տրանսպորտի, շինարարության, արդյունաբերության և թափոնների կառավարման ոլորտներում անհրաժեշտ մյուս միջոցները ներկայացված են «Ինչպես նվազեցնել օդի աղտոտումը քաղաքում» էջում։ Ջեռուցման ծրագիրը պետք է դառնա այս ընդհանուր աշխատանքի մի մասը։

Աղբյուրների հաշվառում։ Քանի՞ տուն, ավտոտնակ ու արհեստանոց է վառարան օգտագործում, ինչո՞վ են դրանք ջեռուցում, որտե՞ղ են արտանետումներն ազդում ամենամեծ թվով բնակիչների վրա։ Անհրաժեշտ են ուսումնասիրություններ և արտանետումների գնահատում՝ ըստ թաղամասերի։ Բնակարանների ջեռուցման վիճակագրությունը չի փոխարինում փոքր ձեռնարկությունների ու ավտոտնակների ուսումնասիրությանը։

Գումար անցման համար։ Քանի՞ ընտանիք օգնություն կստանա, ծախսերի ո՞ր մասը այն կծածկի, ո՞վ կկարողանա դիմել, և փոխարինումից հետո որքա՞ն պետք կլինի վճարել ջեռուցման համար։ Ցածր եկամուտ ունեցող ընտանիքների համար պետք է նախատեսել սուբսիդիաներ և աջակցություն շահագործման ծախսերի համար։ Վարկն ինքնին անցումը բոլորին մատչելի չի դարձնում։

Հստակ պահանջներ և ժամկետներ։ Վառելիքի ու սարքավորումների ո՞ր տեսակներն են քաղաքն ու պետությունը մտադիր աստիճանաբար դուրս բերել օգտագործումից։ Ի՞նչ այլընտրանքներ հասանելի կլինեն սեփականատերերին մինչև այդ ժամկետը։ Պահանջների հետ պետք է լինի դրանք կատարելու իրական հնարավորություն։ Իսկ թափոնների այրման գործող արգելքները պետք է պահպանվեն արդեն հիմա։

Հրապարակային արդյունք։ Քանի՞ համակարգ է փոխարինվել սեզոնի ընթացքում, որքա՞ն գումար է ծախսվել, որքանո՞վ են նվազել արտանետումները, և ի՞նչ է փոխվել բնակելի թաղամասերում։ Օդի որակը գնահատելիս պետք է հաշվի առնել եղանակը. մի քանի քամոտ օրն ինքնին չի ապացուցում ծրագրի հաջողությունը։

Եթե այս միջոցներն արդեն ներառված են գործող պետական կամ քաղաքային ծրագրերում, բնակիչներին պետք են դրանց կոնկրետ պայմաններն ու արդյունքները։ Ծրագրի ընդհանուր անվանումը բավարար չէ հասկանալու համար, թե երբ իրենց թաղամասում ջեռուցումը կդադարի ծուխ արձակել։

Օրինակ, երբ արգելքն ուղեկցվել է օգնությամբ

Կրակովում ածխի ու փայտի վառարաններից անցումը ներառում էր աղբյուրների ներդրման գնահատում, սարքավորումների գույքագրում և բնակիչներին ֆինանսական օգնություն։ Ըստ Եվրահանձնաժողովի՝ ծրագրի նկարագրության՝ պինդ վառելիքի օգտագործման արգելքը գործում է 2019 թվականի սեպտեմբերի 1-ից, իսկ մինչև 2020 թվականի վերջը ավելի քան 45 հազար պինդ վառելիքով վառարան փոխարինվել է ջեռուցման այլ աղբյուրներով։ Բնակիչներին նաև օգնել են սարքավորումների ընտրության և աջակցության ձևակերպման հարցերում։

Երևանի համար օգտակար է հենց գործողությունների հերթականությունը՝ որոշել խնդրի ծավալը, ապահովել անցումը և ամրագրել պահանջները։ Կոնկրետ տեխնոլոգիաները, ժամկետներն ու օգնության ծավալը պետք է ընտրել՝ ելնելով տեղական պայմաններից։

Թափոնների այրման, վտանգավոր վառարանների և արհեստանոցների արտանետումների մասին բողոքները շարունակում են անհրաժեշտ լինել։ Բայց ձմեռային օդի համար պատասխանատվությունը չպետք է ավարտվի առանձին բողոքին պատասխանելով։ Իշխանություններից պետք է պահանջել նաև հետևյալ հարցի պատասխանը. ի՞նչ ծրագիր թույլ կտա հրաժարվել աղտոտող ջեռուցումից, ո՞վ կվճարի անցման համար, և ի՞նչ արդյունքի կհասնի քաղաքը մոտակա ջեռուցման սեզոնի ընթացքում։

Երբ մոտենա ջեռուցման սեզոնը, այս հոդվածում կավելացնենք համապատասխան ծառայությունների կապի թարմացված տվյալները՝ տերևների և թափոնների այրման մասին արագ հայտնելու համար։