Օդի աղտոտումը Հայաստանի հիմնական էկոլոգիական խնդիրներից մեկն է, հատկապես արդիական ձմեռային ժամանակահատվածում, երբ ջեռուցման սեզոնը և օդի լճացումը՝ աշխարհագրական և կլիմայական առանձնահատկությունների պատճառով, ուժեղացնում են վնասակար նյութերի կոնցենտրացիան։ Խոշոր քաղաքներում, ինչպիսիք են Երևանը, ավտոմեքենաների արտանետումների բարձր քանակությունը, կոշտ վառելիքի օգտագործումը տաքացման համար և շրջակա լանդշաֆտներից փոշին վտանգավոր պայմաններ են ստեղծում առողջության համար։
«Գուցե դա պարզապես մառախուղ է, այլ ոչ թե աղտոտումից սմոգ» — հայտարարում են սկեպտիկները։ Իրականում, սմոգը մառախուղից տարբերելը բավականին պարզ է։ Մառախուղը առաջանում է միայն բարձր խոնավության և ցայտակետ ջերմաստիճանի նվազման դեպքում։ Այն սպիտակավուն կամ մոխրագույն տեսք ունի, միատեսակ է ծածկում տարածքը և հոտ չունի։ Սմոգը հաճախ դեղնավուն կամ շագանակագույն երանգ ունի, ուղեկցվում է այրվածքի կամ քիմիկատների հոտով և անհարմարություն է առաջացնում շնչառության ժամանակ։
Ձմռանը Երևանում և Արարատյան դաշտում հաճախ տեղի է ունենում երևույթ, որը կոչվում է «ջերմաստիճանային ինվերսիա»։ Սառը օդը գրավված է մնում ջերմ օդի շերտի տակ, օդի ուղղահայաց խառնումը դադարում է, և աղտոտիչները մնում են հողի մակերեսին մոտ։ Սա հանգեցնում է ավտոմեքենաների արտանետումներից, ջեռուցման համակարգերից և արդյունաբերությունից սմոգի կուտակմանը՝ զգալիորեն վատթարացնելով օդի որակը։ Այդ իսկ պատճառով ձմռանը հատկապես կարևոր է հետևել աղտոտման մակարդակին։
Պինդ մասնիկները (particulate matter)՝ սրանք օդում միկրոսկոպիկ մասնիկներ են, որոնց չափը փոքր է 10 միկրոմետրից (PM10) և 2.5 միկրոմետրից (PM2.5)։ Այս մասնիկները գրգռում են շնչառական ուղիները, առաջացնում են հազ, վատթարացնում են աստմայի և բրոնխիտի ախտանիշները, ինչպես նաև բարձրացնում են սրտանոթային և քաղցկեղային հիվանդությունների ռիսկը։ PM2.5-ը հատկապես վտանգավոր է, քանի որ կարող է թոքերի միջոցով ընկնել արյան հոսքի մեջ։
Հայաստանում հիմնական աղբյուրներն են համարվում ավտոմեքենաների արտանետումները, կոշտ վառելիքի այրումը (փայտ, ածուխ), արդյունաբերական արտադրությունը և ճանապարհներից ու շրջակա լեռնային լանդշաֆտներից փոշին։
Կարևոր է նշել, որ Հայաստանում այժմ չեն ընդունվել նորմատիվներ մթնոլորտային օդում PM2.5 և PM10 կոնցենտրացիայի համար։ Սա դժվարացնում է օդի որակի վերահսկումը պետական մակարդակում և հատկապես կարևոր է դարձնում անկախ մոնիտորինգը։
PM2.5 և PM10 կոնցենտրացիան օգտագործվում է մեր կայքում օդի որակի ինդեքսի (AQI) հաշվարկման համար։
Իմացեք ավելին մասնիկների մասին և դրանց ազդեցության մասին առողջության վրա։
Օդում փոշին կախված պինդ մասնիկներ են տարբեր ծագման և չափի, որոնք ներառում են հողի հանքային մասնիկներ, ավազ, ժայռերի մոխրացման արտադրանք, ինչպես նաև օրգանական բաղադրիչներ։
Հայաստանում փոշու հիմնական աղբյուրներն են հողերի էրոզիան չոր շրջաններում, հատկապես գարնանը և ամռանը, շինարարական աշխատանքները, ճանապարհային ծածկույթը, գյուղատնտեսական գործունեությունը և ժայռերի բնական մոխրացումը կոնտինենտալ կլիմայի պայմաններում։
Օդում փոշու բարձր կոնցենտրացիան առաջացնում է աչքերի և շնչառական ուղիների լորձաթաղանթների գրգռում, կարող է ուժեղացնել ալերգիայի և աստմայի ախտանիշները, ինչպես նաև վատթարացնել տեսանելիության պայմանները։
Հայաստանում սահմանված է միջին օրվա ՄԹԿ փոշու համար՝ 150 մկգ/մ³։
Փոշու կոնցենտրացիայի մոնիտորինգն իրականացվում է պետական դիտարկման կայանների կողմից, որոնց տվյալները մենք հավաքում և հրապարակում ենք մեր կայքում։
NO2-ը կծու գազ է բնորոշ հոտով, որը օդի հիմնական աղտոտիչներից մեկն է։ Այն առաջանում է վառելիքի այրման արդյունքում, հատկապես ավտոմեքենաների շարժիչներից և ջեռուցման համակարգերից։
NO2-ը գրգռում է շնչառական ուղիները, բարձրացնում է շնչառական ինֆեկցիաների ռիսկը, վատթարացնում է աստմայի ախտանիշները և կարող է նպաստել թոքերի քրոնիկ հիվանդությունների զարգացմանը։
Հայաստանում սահմանված է միջին օրվա ՄԹԿ NO2-ի համար՝ 40 մկգ/մ³։
NO2-ի մոնիտորինգն իրականացվում է պետական դիտարկման կայանների կողմից, որոնց տվյալները մենք հավաքում և հրապարակում ենք մեր կայքում։ NO2 կոնցենտրացիան օգտագործվում է մեր կայքում օդի որակի ինդեքսի (AQI) հաշվարկման համար։
SO2-ը թունավոր գազ է սուր հոտով, որը առաջանում է ծծմբ պարունակող նյութերի այրման ժամանակ։ Հիմնական աղբյուրներն են ածխային էլեկտրակայանները, արդյունաբերական արտադրությունը և ցածրորակ վառելիքով ջեռուցումը։
Ներշնչելիս ծծմբի երկօքսիդը գրգռում է շնչառական ուղիները, առաջացնում է հազ, շնչառություն դժվարություն և կարող է հրահրել աստմայի նոպաներ։ Երկարատև ազդեցությունը կապված է թոքերի քրոնիկ հիվանդությունների զարգացման հետ։
Հայաստանում դրա կոնցենտրացիաները բարձր են ձմռանը, հատկապես այն շրջաններում, որտեղ ջեռուցման համար օգտագործվում է ածուխ։
Հայաստանում սահմանված է միջին օրվա ՄԹԿ SO2-ի համար՝ 50 մկգ/մ³։
SO2-ի մոնիտորինգն իրականացվում է պետական դիտարկման կայանների կողմից, որոնց տվյալները մենք հավաքում ենք մեր կայքում։
Տրոպոսֆերային օզոնը երկրորդական աղտոտիչ է, որը առաջանում է արևի լույսի ռեակցիայի արդյունքում արտանետումների հետ։ Հիմնական աղբյուրը ավտոմեքենաների արտանետումներն են և արդյունաբերական ձեռնարկությունները։
Օզոնը կարող է առաջացնել աչքերի, կոկորդի և թոքերի գրգռում, սրացնել աստմայի ախտանիշները և առաջացնել շնչառական համակարգի քրոնիկ վնասվածքներ։ Դրա կոնցենտրացիաները սովորաբար բարձր են ամռանը, հատկապես արևոտ օրերին։
Հայաստանում սահմանված է միջին օրվա ՄԹԿ O3-ի համար՝ 30 մկգ/մ³։
O3-ի մոնիտորինգն իրականացվում է պետական դիտարկման կայանների կողմից, որոնց տվյալները մենք հավաքում ենք մեր կայքում։
Ածխածնի մոնօքսիդը անգույն, անհոտ գազ է, որը առաջանում է վառելիքի թերի այրման ժամանակ։ Հիմնական աղբյուրներն են ավտոմեքենաների արտանետումները, անսարք ջեռուցման սարքերը և հրդեհները։ Ածխածնի մոնօքսիդը արգելափակում է թթվածնի փոխադրումը արյան միջոցով, ինչը կարող է առաջացնել գլխացավ, թուլություն, սրտխառնոց և բարձր մակարդակների դեպքում՝ թունավորում և նույնիսկ մահ։
Պոլիցիկլիկ արոմատիկ ածխաջրածինները, ՊԱԱ՝ քիմիական միացությունների խումբ են, որոնք առաջանում են ածխի, փայտի, նավթի և այլ օրգանական նյութերի այրման ժամանակ։ ՊԱԱ-ները ունեն քաղցկեղածին հատկություններ, բարձրացնում են թոքերի, մաշկի և այլ օրգանների քաղցկեղի ռիսկը։ Նաև առաջացնում են բորբոքում և կարող են ազդել պտղի զարգացման վրա։
Ֆորմալդեհիդը թռուցիկ օրգանական միացություն է, որը օգտագործվում է շինարարական նյութերում և որոշ կենցաղային ապրանքներում։ Առաջացնում է աչքերի, քթի և կոկորդի գրգռում։ Երկարատև ազդեցությունը կապված է քաղցկեղային հիվանդությունների բարձրացած ռիսկի հետ, հատկապես շնչառական ուղիների։ ԴՍՊ-ից կահույքը կարող է շատ երկար ժամանակ արտազատել ֆորմալդեհիդ, հետևաբար շատ կարևոր է գնել որակյալ կահույք և պարբերաբար օդափոխել սենյակները։
Մեկնաբանությունները բեռնվում են…