Օդի աղտոտումը Հայաստանի հիմնական բնապահպանական խնդիրներից մեկն է և հատկապես նկատելի է ձմռանը, երբ ջեռուցման սեզոնի արտանետումներին ավելանում են աղտոտիչների ցրումը դժվարացնող եղանակային պայմանները։ Երևանում և այլ խոշոր քաղաքներում օդի որակի վրա ազդում են տրանսպորտային արտանետումները, ջեռուցման համար վառելիքի այրումը, արդյունաբերությունը, շինարարությունը և ճանապարհներից ու շրջակա տարածքներից բարձրացող փոշին։
«Սա պարզապես մառախուղ է, ոչ թե սմոգ» պնդումը վտանգավոր պարզեցում է։ Սպիտակ մշուշը չի նշանակում, որ օդը մաքուր է․ մառախուղն ու աղտոտումը կարող են առաջանալ միաժամանակ, իսկ ջրի կաթիլները՝ փոխազդել օդում գտնվող մասնիկների և գազերի հետ։ Գույնն ու հոտը նույնպես վստահելի չափանիշներ չեն․ վտանգավոր աղտոտիչները միշտ չէ, որ տեսանելի են կամ հոտ ունեն։ Ուստի կարևոր է ոչ թե օդի տեսքը, այլ կոնցենտրացիաների չափումներն ու եղանակային տվյալները։
Ձմռանը Երևանում և Արարատյան դաշտում հաճախ առաջանում է ջերմաստիճանային ինվերսիա․ մակերևույթին մոտ սառը օդը հայտնվում է ավելի տաք օդի շերտի տակ, և ուղղահայաց խառնումը թուլանում է։ Ինվերսիան ինքնին աղտոտում չի ստեղծում, սակայն խանգարում է տրանսպորտի, ջեռուցման համակարգերի, արդյունաբերության և այլ աղբյուրների արտանետումների ցրմանը։ Դրա հետևանքով դրանց կոնցենտրացիան մակերևույթին մոտ կարող է աճել, ուստի այդ ժամանակ հատկապես կարևոր է հետևել օդի որակի փաստացի ցուցանիշներին։
Մեկ աղբյուրը սովորաբար մի քանի աղտոտիչ է արտանետում, իսկ նույն աղտոտիչը կարող է տարբեր աղբյուրներից առաջանալ։ Աղյուսակում հավաքել ենք հիմնական աղտոտիչները և ցույց տվել, թե դրանք սովորաբար որտեղից են առաջանում։ Թե որ աղբյուրներն են ավելի շատ ազդում օդի վրա, կախված է տարածքից, օրվա ժամից և սեզոնից։
| Աղբյուր | Բնորոշ աղտոտիչներ | Որտեղից են առաջանում աղտոտիչները |
|---|---|---|
| Տրանսպորտ | PM2.5, PM10, NOₓ, CO, ՑՕՄ, ՊԱԱ | Արտանետումներ, անվադողերի և արգելակների մաշվածություն, ճանապարհի փոշու կրկին բարձրացում օդ․ բենզինի գոլորշիացում պահեստավորման և լիցքավորման ժամանակ։ |
| Ճանապարհային և հողային փոշի | Գերազանցապես PM10, նաև PM2.5 | Բաց հող, դաշտեր և մաշված ճանապարհածածկ․ քամին և երթևեկությունը կրկին օդ են բարձրացնում նստած մասնիկները։ |
| Ջեռուցում և վառելիքի այրում | PM2.5, CO, NOₓ, SO₂, ՑՕՄ, ՊԱԱ | Կազմը կախված է վառելիքից և այրման լրիվությունից։ Փայտն ու ածուխը ծուխ են առաջացնում, գազը՝ ազոտի օքսիդներ, իսկ վառելիքի ծծումբը՝ SO₂։ |
| Շինարարական և հողային աշխատանքներ | Գերազանցապես PM10, նաև PM2.5 | Շենքերի քանդում, քարի և բետոնի կտրում, հողային աշխատանքներ, սորուն նյութերի տեղափոխում և բաց պահեստավորում։ |
| Արդյունաբերություն և էներգետիկա | PM2.5, PM10, NOₓ, SO₂, CO, ՑՕՄ, ՊԱԱ | Վառելիքի այրում, մետաղագործություն, ասֆալտի և բիտումի հետ աշխատանք, լուծիչների, ներկերի և լաքերի գոլորշիացում․ արտանետումների կազմը կախված է արտադրությունից։ |
| Հրդեհներ և բաց այրում | PM2.5, CO, ՑՕՄ, ՊԱԱ | Բուսականության և թափոնների այրում․ ծուխն ու գազերը կարող են տեղափոխվել օջախից մեծ հեռավորության վրա։ |
| Տեղափոխում և առաջացում մթնոլորտում | PM2.5, PM10, օզոն, ֆորմալդեհիդ | Փոշու և ծխի տեղափոխում քաղաքից դուրս գտնվող տարածքներից․ նախանյութ գազերից օզոնի, երկրորդային մասնիկների և ֆորմալդեհիդի առաջացում։ |
NOₓ-ը ազոտի օքսիդներն են, ներառյալ NO₂-ը, ՑՕՄ-ը՝ ցնդող օրգանական միացությունները, այդ թվում՝ ֆորմալդեհիդը, իսկ ՊԱԱ-ն՝ պոլիցիկլիկ արոմատիկ ածխաջրածինները։ Արտանետումների կազմը տարբերվում է նույնիսկ նույն տեսակի աղբյուրների դեպքում։
Կախված մասնիկները (particulate matter, PM) օդում գտնվող պինդ մասնիկների և հեղուկ կաթիլների խառնուրդ են։ PM10-ը ներառում է մինչև 10 միկրոմետր աերոդինամիկ տրամագծով ներշնչելի մասնիկները, իսկ PM2.5-ը՝ դրանց մինչև 2,5 միկրոմետր տրամագծով ավելի մանր բաժինը։
PM10-ը և հատկապես PM2.5-ը կարող են ներթափանցել թոքերի խորքը, իսկ PM2.5-ի որոշ բաղադրիչներ՝ արյան շրջանառություն։ Կարճատև և երկարատև ազդեցությունը կապված է շնչառական և սրտանոթային հիվանդությունների հետ։ Մասնիկները կարող են անմիջապես արտանետվել ծխից և այրման գործընթացներից կամ առաջանալ մթնոլորտում այլ նյութերից։
Ներկայում գործող նորմերով PM2.5-ի և PM10-ի համար առանձին ՍԹԿ-ներ դեռ չկան։ 2027 թվականի նոյեմբերի 1-ից PM2.5-ի սահմանները կլինեն 25 մկգ/մ³՝ 24 ժամվա և 10 մկգ/մ³՝ տարեկան, իսկ PM10-ի համար՝ համապատասխանաբար 45 և 20 մկգ/մ³։ Օրական սահմանը թույլատրվելու է գերազանցել տարեկան ոչ ավելի, քան 18 անգամ, իսկ 2035 թվականից արժեքները կխստացվեն։
PM2.5-ի և PM10-ի կոնցենտրացիաներն օգտագործվում են մեր կայքում օդի որակի ինդեքսը (AQI) հաշվարկելու համար։
Ավելին կախված մասնիկների, չափման միավորների և առողջության վրա ազդեցության մասին։
Փոշին տարբեր չափերի և կազմի մասնիկների խառնուրդ է, որը ներառում է նաև PM10 և PM2.5։ Դրա աղբյուրներն են բաց հողն ու դաշտերը, ճանապարհածածկի քայքայումը, անվադողերի և արգելակների մաշվածությունը, հողային աշխատանքները, շենքերի քանդումը, քարի և բետոնի կտրումը, սորուն նյութերի տեղափոխումն ու բաց պահեստավորումը։ Քամին կարող է փոշի բերել քաղաքից դուրս գտնվող տարածքներից, իսկ երթևեկությունն ու քամու պոռթկումները՝ կրկին օդ բարձրացնել արդեն նստած մասնիկները։
Խոշոր փոշին գրգռում է աչքերն ու վերին շնչուղիները։ Մանր մասնիկները, հատկապես PM2.5-ը, առողջության համար ավելի մեծ ռիսկ են ներկայացնում․ դրանք ավելի խորն են ներթափանցում թոքեր և կապված են շնչառական ու սրտանոթային հիվանդությունների հետ։ Սակայն փոշու վտանգավորությունը կախված է նաև դրա կազմից, կոնցենտրացիայից և ազդեցության տևողությունից․ այն չի կարելի անվնաս համարել միայն բնական ծագման կամ մասնիկների խոշոր չափի պատճառով։
Սորուն նյութերը ծածկելը, աշխատանքների ընթացքում խոնավացնելը և ճանապարհները փոշին որսացող սարքերով մաքրելը օգնում են նվազեցնել փոշու տարածումը․ չոր ավլելը կարող է այն կրկին օդ բարձրացնել։
Ընդհանուր փոշու ներկայում գործող միջին օրական ՍԹԿ-ն 150 մկգ/մ³ է։ 2027 թվականի նոյեմբերի 1-ից դրա փոխարեն կկիրառվեն PM10-ի և PM2.5-ի առանձին նորմերը։
Ազոտի երկօքսիդը պատկանում է ազոտի օքսիդների (NOx) խմբին։ NO2-ի մի մասն անմիջապես արտանետվում է, իսկ մյուս մասն առաջանում է օդում՝ ազոտի մոնօքսիդի (NO) օքսիդացման հետևանքով։ Այն գրգռում է շնչուղիները, կարող է սրել ասթմայի ախտանիշները և մասնակցում է օզոնի ու երկրորդային մասնիկների առաջացմանը։
Ազոտի օքսիդների աղբյուրները կապված են վառելիքի այրման հետ․ դրանք են տրանսպորտը՝ ներառյալ դիզելային ավտոմեքենաները, ավտոբուսներն ու բեռնատարները, ջեռուցման համակարգերը, արդյունաբերությունն ու էներգետիկան։ Կոնցենտրացիաները հաճախ բարձր են բանուկ ճանապարհների մոտ, հատկապես խիտ կառուցապատման և թույլ քամու դեպքում․ արտանետումների վրա ազդում են շարժիչների աշխատանքի ռեժիմը և արտանետվող գազերի մաքրման համակարգերի սարքին լինելը։ Ներսում NO2-ի աղբյուր կարող են լինել գազօջախերը և այրման արգասիքները դուրս չհեռացնող ջեռուցիչները։ Գազի բոցը կարող է մաքուր թվալ և տեսանելի մուր չառաջացնել, բայց միևնույն ժամանակ ազոտի օքսիդներ արտանետել։ Ազդեցությունը նվազեցնելու համար կարևոր են սարքերի սարքին լինելը, բավարար օդափոխությունը և օդը դուրս հեռացնող խոհանոցային օդաքաշը։
NO2-ի պետական մոնիթորինգի տվյալները, երբ հասանելի են, հրապարակվում են AirQuality.am-ում։ Դրա կոնցենտրացիան կարող է նաև օգտագործվել AQI-ի հաշվարկման համար։ NO2-ի ներկայում գործող միջին օրական ՍԹԿ-ն 40 մկգ/մ³ է։ 2027 թվականի նոյեմբերի 1-ից կգործեն 200 մկգ/մ³՝ 1 ժամվա, 50 մկգ/մ³՝ 24 ժամվա և տարեկան միջինը 20 մկգ/մ³ սահմանները։
SO2-ն հիմնականում առաջանում է ծծումբ պարունակող վառելիքի այրումից և որոշ արդյունաբերական գործընթացներից։ Գազը գրգռում է շնչուղիները և կարող է ասթմայի սրացումներ առաջացնել։ Մթնոլորտում այն նաև մասնակցում է երկրորդային մասնիկների առաջացմանը։
Ծծումբ կարող են պարունակել ածուխն ու նավթային վառելիքները՝ մազութը, դիզելային վառելիքը և բենզինը։ Այրման ժամանակ այն օքսիդանում է՝ առաջացնելով հիմնականում SO2․ որքան շատ է վառելիքի ծծումբը, այնքան մեծ են հնարավոր արտանետումները նույն քանակն այրելիս։ Ուստի արտանետումները նվազեցնելու համար կարևոր են նավթային վառելիքից ծծմբի հեռացումը գործարանում, ցածր ծծմբայնությամբ վառելիքի օգտագործումը, իսկ խոշոր կայանքներում՝ ծխագազերի մաքրումը։
Ավտոմեքենաների Եվրո-5 և Եվրո-6 ստանդարտները սահմանափակում են արտանետվող գազերում ազոտի օքսիդների, ածխածնի մոնօքսիդի, ածխաջրածինների և մասնիկների քանակը, իսկ ծծմբի պարունակությունը կարգավորվում է վառելիքի որակի առանձին պահանջներով։ Այս միջոցները փոխկապակցված են․ ծծումբը նվազեցնում է կատալիտիկ չեզոքացուցիչների արդյունավետությունը, ուստի ցածր ծծմբայնությամբ վառելիքն օգնում է արտանետվող գազերի մաքրման համակարգերին ճիշտ աշխատել։ Ավտոմեքենայի սովորական կատալիտիկ չեզոքացուցիչը չի փոխարինում վառելիքից ծծմբի հեռացմանը․ դրա հիմնական նպատակը մյուս աղտոտիչների արտանետումները նվազեցնելն է։
SO2-ի պետական մոնիթորինգի տվյալները, երբ հասանելի են, հրապարակվում են AirQuality.am-ում։ Ներկայում գործող միջին օրական ՍԹԿ-ն 50 մկգ/մ³ է։ 2027 թվականի նոյեմբերի 1-ից կգործեն 350 մկգ/մ³՝ 1 ժամվա, 50 մկգ/մ³՝ 24 ժամվա և տարեկան միջինը 20 մկգ/մ³ սահմանները։
Մերձգետնյա օզոնը սովորաբար ուղղակիորեն չի արտանետվում։ Այն մթնոլորտում արևի լույսի ազդեցությամբ առաջանում է ազոտի օքսիդներից, ցնդող օրգանական միացություններից և այլ նախանյութ գազերից։ Հետևաբար դրա կոնցենտրացիան կարող է բարձր լինել նաև սկզբնական արտանետման աղբյուրից հեռու։
Ազոտի օքսիդների հիմնական աղբյուրներն են վառելիքի այրումը ավտոմեքենաների շարժիչներում, կաթսայատներում, էլեկտրակայաններում և արդյունաբերական կայանքներում։ Ցնդող օրգանական միացությունները (ՑՕՄ) օդ են անցնում արտանետվող գազերի հետ, բենզինի պահեստավորման և լիցքավորման ժամանակ դրա գոլորշիացումից, լուծիչների, ներկերի ու լաքերի օգտագործումից, ինչպես նաև արդյունաբերական գործընթացներից։ Այս նախանյութ գազերը կարող են տեղափոխվել քամու հետ և օզոն առաջացնել արտանետման վայրից հեռու։
Օզոնը գրգռում է շնչուղիները, դժվարացնում շնչառությունը, կարող է վատթարացնել ասթման և նվազեցնել թոքերի ֆունկցիան։ Բարձր կոնցենտրացիաներն ավելի հաճախ են հանդիպում արևոտ եղանակին։ Օզոնի ներկայում գործող միջին օրական ՍԹԿ-ն 30 մկգ/մ³ է։ 2027 թվականի նոյեմբերի 1-ից սահմանը կլինի 100 մկգ/մ³՝ օրվա առավելագույն 8-ժամյա միջինի համար։
ՊԱԱ-ները տարբեր հատկություններով օրգանական միացությունների խումբ են։ Դրանցից որոշները, այդ թվում բենզո[a]պիրենը, քաղցկեղածին են։ Օդում դրանք լինում են գազային վիճակում կամ նստում պինդ մասնիկների վրա։ Դրանց վտանգավորության մասին մանրամասն տեղեկություն կա Քաղցկեղի հետազոտության միջազգային գործակալության նյութերում։ Բենզո[a]պիրենի ներկայում գործող միջին օրական ՍԹԿ-ն 1 նգ/մ³ է։ 2027 թվականի նոյեմբերի 1-ից դրա տարեկան սահմանային արժեքը կլինի 1 նգ/մ³։
ՊԱԱ-ներն առաջանում են փայտի, ածխի, նավթամթերքի, թափոնների և այլ օրգանական նյութերի թերի այրման ժամանակ։ Հայաստանի համար արդիական աղբյուրներն են տրանսպորտի արտանետումները, վառարանային ջեռուցումը, հրդեհները, բաց այրումը, ասֆալտի ու բիտումի հետ աշխատանքը, ձուլման, մետաղագործական և վառելիք այրող գործընթացները։ Բնորոշ աղբյուրները թվարկում է EPA-ն։
Ներսում ՊԱԱ-ներ կարող են առաջանալ ծխախոտի ծխից, անսարք ջեռուցիչներից, սննդի այրվելուց, տապակելուց կամ բաց կրակի վրա պատրաստելուց։ Կարևոր է չծխել տանը, հետևել ջեռուցման սարքերին և օգտագործել օդաքաշ կամ օդափոխություն, երբ արտաքին օդը բավականաչափ մաքուր է։
Ֆորմալդեհիդը ցնդող օրգանական միացություն (ՑՕՄ) է։ Այն գրգռում է աչքերն ու շնչուղիները, իսկ երկարատև ազդեցությունը կապված է որոշ քաղցկեղային հիվանդությունների բարձր ռիսկի հետ։ Հայաստանում ներկայում գործող առավելագույն միանվագ ՍԹԿ-ն 35 մկգ/մ³ է, իսկ միջին օրականը՝ 3 մկգ/մ³։ 2027 թվականի նոյեմբերի 1-ից գործող նոր համակարգում ֆորմալդեհիդի համար առանձին նորմատիվ նշված չէ։
Ֆորմալդեհիդն արտաքին օդ է անցնում վառելիքի և այլ օրգանական նյութերի թերի այրման ժամանակ՝ ավտոմեքենաների արտանետումների, փայտի ու ածխի ծխի, հրդեհների և թափոնների բաց այրման հետևանքով։ Այն կարող է արտանետվել նաև որոշ արդյունաբերական գործընթացների ընթացքում։ Հայաստանում ֆորմալդեհիդը կարող է օգտագործվել սոսինձների, ներկերի և ծածկույթների, փայտային սալերի ու կահույքի արտադրությունում։ Ֆորմալդեհիդն ինքնին ներմուծվում է երկիր, իսկ ԴՍՊ-ի և նմանատիպ սալերի զգալի ծավալը ներմուծվում է արտերկրից։
Ֆորմալդեհիդը ոչ միայն պատրաստի աղբյուրներից է անցնում օդ։ Այն կարող է նաև ցերեկը մթնոլորտում առաջանալ որպես այլ ՑՕՄ-ների լուսաքիմիական օքսիդացման արդյունք, օրինակ՝ ավտոմեքենաների արտանետումներում և վառելիքի գոլորշիներում պարունակվող ածխաջրածիններից՝ արևի լույսի ազդեցությամբ։
Ներսում ֆորմալդեհիդ կարող են արտազատել շինարարական ու հարդարման նյութերը, ինչպես նաև ֆորմալդեհիդային խեժերով պատրաստված ԴՍՊ-ից և այլ փայտային սալերից կահույքը։ Բնակիչների մեծ մասի համար նոր կահույքն ազդեցության ավելի հավանական աղբյուր է, քան ֆորմալդեհիդի խոշոր արտադրությունը։ Այդ պատճառով խորհուրդ է տրվում ընտրել ցածր արտանետումներով կահույք ու նյութեր և ապահովել բավարար օդափոխություն, երբ արտաքին օդի որակը թույլ է տալիս բացել պատուհանները։
Ածխածնի մոնօքսիդն անգույն և անհոտ գազ է, որն առաջանում է վառելիքի թերի այրման ժամանակ։ Քաղաքային արտաքին օդում դրա հիմնական աղբյուրը տրանսպորտն է, սակայն հատկապես վտանգավոր կոնցենտրացիաներ կարող են առաջանալ ներսում՝ անսարք ջեռուցման և ծխի վատ հեռացման դեպքում։ CO-ն խանգարում է արյան միջոցով թթվածնի տեղափոխմանը և բարձր կոնցենտրացիայի դեպքում կարող է հանգեցնել գիտակցության կորստի ու մահվան։ Ներկայում առավելագույն միանվագ ՍԹԿ-ն 5 մգ/մ³ է, իսկ միջին օրականը՝ 3 մգ/մ³։ 2027 թվականի նոյեմբերի 1-ից կգործեն 10 մգ/մ³ սահման՝ օրվա առավելագույն 8-ժամյա միջինի և 4 մգ/մ³՝ 24 ժամվա համար։ Ավելին՝ ԱՀԿ-ի կայքում։
Ածխաթթու գազը պետք չէ շփոթել ածխածնի մոնօքսիդի հետ․ սովորական կոնցենտրացիաներում CO₂-ը չի համարվում քաղաքային օդի թունավոր աղտոտիչ և չի օգտագործվում AQI-ի հաշվարկում։ Դրսում դրա կուտակումն առաջին հերթին ազդում է կլիմայի վրա, իսկ ներսում CO₂-ի մակարդակն օգտագործվում է որպես օդափոխության մոտավոր ցուցանիշ․ բարձր արժեքը հաճախ նշանակում է, որ ավելի շատ թարմ օդ է անհրաժեշտ։ Ավելին՝ EPA-ի կայքում։
Մեկնաբանությունները բեռնվում են…