Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը (ԱՀԿ) մշակել է օդի որակի գլոբալ առաջարկություններ, որոնք հիմնված են բազմամյա գիտական հետազոտությունների վրա՝ աղտոտման ազդեցության մասին մարդու առողջության վրա։ Այս առաջարկությունների վերջին թարմացումը հրապարակվել է 2021 թվականին և արտացոլում է կուտակված գիտական տվյալները օդի աղտոտիչների բացասական ազդեցության մասին՝ նույնիսկ դրանց ցածր կոնցենտրացիաների դեպքում։
ԱՀԿ-ի առաջարկությունները ծառայում են որպես ուղենիշ տարբեր երկրների կառավարությունների համար՝ օդի որակի ազգային ստանդարտների և բնակչության առողջության պահպանման քաղաքականության մշակման ժամանակ։ Դրանք առողջապահական ռիսկերը նվազեցնելու համար գիտականորեն հիմնավորված մակարդակներ են, այլ ոչ թե իրավաբանորեն պարտադիր նորմեր։
Օդի աղտոտումը աշխարհում վաղաժամ մահվան հիմնական պատճառներից մեկն է։ ԱՀԿ-ի գնահատականներով՝ արտաքին և կենցաղային օդի աղտոտման համակցված ազդեցությունը տարեկան կապված է մոտ 7 միլիոն վաղաժամ մահվան հետ։ Առաջարկություններն ընդգրկում են վեց հիմնական աղտոտիչ՝ PM2.5, PM10, ազոտի երկօքսիդ (NO₂), ծծմբի երկօքսիդ (SO₂), օզոն (O₃) և ածխածնի մոնօքսիդ (CO)։ Մանր մասնիկները կարող են խորը ներթափանցել թոքեր, իսկ դրանց որոշ բաղադրիչներ՝ արյան հոսք։ Գազային աղտոտիչներն առաջին հերթին ազդում են շնչառական համակարգի վրա։
ԱՀԿ-ի առաջարկությունները օդի որակի վերաբերյալ հիմնված են գիտական հետազոտությունների համակարգված վերլուծությունների վրա, որոնք իրականացվել են աշխարհի տարբեր երկրներում։ Այս հետազոտությունները ուսումնասիրում են կապը օդում աղտոտիչների կոնցենտրացիայի և բնակչության առողջության տարբեր ցուցանիշների միջև՝ ներառյալ մահացությունը, հիվանդացությունը, հիվանդանոց ընդունումները և բժշկական օգնության դիմումները։
ԱՀԿ-ի 2021 թվականի առաջարկությունները դարձել են ավելի խիստ՝ համեմատած նախորդ տարբերակների հետ (2005 թ.), քանի որ նոր գիտական տվյալները ցույց տվեցին, որ աղտոտիչների բացասական ազդեցությունը դրսևորվում է նույնիսկ ավելի ցածր կոնցենտրացիաների դեպքում, քան նախկինում համարվում էր։ ԱՀԿ-ի թիրախային մակարդակները ռիսկը նվազեցնելու ուղենիշներ են, այլ ոչ թե սահման, որից ցածր առողջության վրա ազդեցության լիակատար բացակայությունը երաշխավորված է։
Առաջարկությունների մշակման հիմնական սկզբունքները՝
ԱՀԿ-ն սահմանում է թիրախային ցուցանիշներ (Air Quality Guidelines, AQG)՝ սա աղտոտիչների կոնցենտրացիայի առաջարկվող մակարդակներն են, որոնց հասնելը նպաստում է առողջության ռիսկերի նվազեցմանը։ Նաև որոշվել են միջանկյալ թիրախային մակարդակներ (Interim Targets, IT) այն երկրների համար, որոնք դեռ չեն կարող հասնել հիմնական թիրախային մակարդակներին՝ սրանք են օդի որակի բարելավման ուղղությամբ քայլ առ քայլ գործողությունները։
Կարևոր է։ 24-ժամյա արժեքները և օզոնի 8-ժամյա արժեքը համապատասխանում են 99-րդ պերցենտիլին, այսինքն՝ թույլատրվում է գերազանցում տարվա 3–4 օր։ Միջին տարեկան արժեքները հաշվարկվում են որպես տարվա միջին։
| Աղտոտիչ | Միջինացման ժամանակահատված | ԱՀԿ-ի թիրախային մակարդակ (AQG) | Միջանկյալ թիրախային մակարդակներ (IT) |
|---|---|---|---|
| PM2.5 (մանր մասնիկներ) |
Միջին տարեկան | 5 մկգ/մ³ | IT-1՝ 35 մկգ/մ³ IT-2՝ 25 մկգ/մ³ IT-3՝ 15 մկգ/մ³ IT-4՝ 10 մկգ/մ³ |
| Միջին օրվա (24 ժամ) | 15 մկգ/մ³ | IT-1՝ 75 մկգ/մ³ IT-2՝ 50 մկգ/մ³ IT-3՝ 37.5 մկգ/մ³ IT-4՝ 25 մկգ/մ³ |
|
| PM10 (մինչև 10 մկմ տրամագծով ներշնչվող մասնիկներ) |
Միջին տարեկան | 15 մկգ/մ³ | IT-1՝ 70 մկգ/մ³ IT-2՝ 50 մկգ/մ³ IT-3՝ 30 մկգ/մ³ IT-4՝ 20 մկգ/մ³ |
| Միջին օրվա (24 ժամ) | 45 մկգ/մ³ | IT-1՝ 150 մկգ/մ³ IT-2՝ 100 մկգ/մ³ IT-3՝ 75 մկգ/մ³ IT-4՝ 50 մկգ/մ³ |
|
| NO₂ (ազոտի երկօքսիդ) |
Միջին տարեկան | 10 մկգ/մ³ | IT-1՝ 40 մկգ/մ³ IT-2՝ 30 մկգ/մ³ IT-3՝ 20 մկգ/մ³ |
| Միջին օրվա (24 ժամ) | 25 մկգ/մ³ | IT-1՝ 120 մկգ/մ³ IT-2՝ 50 մկգ/մ³ |
|
| Միջին ժամային (1 ժամ) | 200 մկգ/մ³ | — | |
| SO₂ (ծծմբի երկօքսիդ) |
Միջին օրվա (24 ժամ) | 40 մկգ/մ³ | IT-1՝ 125 մկգ/մ³ IT-2՝ 50 մկգ/մ³ |
| Միջին 10 րոպեի համար | 500 մկգ/մ³ | — | |
| O₃ (օզոն) |
Գագաթնային սեզոն (միջին 6 ամսով) | 60 մկգ/մ³ | IT-1՝ 100 մկգ/մ³ IT-2՝ 70 մկգ/մ³ |
| 8-ժամյա միջին (99-րդ պերցենտիլ) | 100 մկգ/մ³ | IT-1՝ 160 մկգ/մ³ IT-2՝ 120 մկգ/մ³ |
|
| CO (ածխածնի մոնօքսիդ) |
Միջին օրվա (24 ժամ) | 4 մգ/մ³ | IT-1՝ 7 մգ/մ³ |
| Միջին 8 ժամվա համար | 10 մգ/մ³ | — | |
| Միջին ժամային (1 ժամ) | 35 մգ/մ³ | — | |
| Միջին 15 րոպեի համար | 100 մգ/մ³ | — |
Հայաստանում ներկայում գործող նորմերով PM2.5-ը և PM10-ը առանձին չեն սահմանվում։ Սահմանված է միայն ընդհանուր կախված մասնիկների 24-ժամյա սահմանային թույլատրելի կոնցենտրացիան՝ 150 մկգ/մ³։ Կառավարությունն արդեն ընդունել է նոր նորմեր՝ PM2.5-ի և PM10-ի առանձին արժեքներով։ Դրանք պետք է սկսեն կիրառվել 2027 թվականի նոյեմբերի 1-ից, եթե ժամկետը կրկին չհետաձգվի։
Մյուս աղտոտիչների համար ներկայում գործում են հետևյալ 24-ժամյա սահմանային թույլատրելի կոնցենտրացիաները՝
Այս արժեքները չեն կարող ուղղակիորեն համեմատվել ԱՀԿ-ի առաջարկությունների հետ, եթե տարբերվում են միջինացման ժամանակահատվածները կամ հենց ցուցանիշները։ Միևնույն ժամանակ, նոր համակարգին անցումն արդեն նախատեսված է № 1142-Ն որոշմամբ։ Անցման ժամկետների և նոր արժեքների մասին մանրամասն՝ № 1142-Ն որոշման մեր ամփոփագրում։
AirQuality.am-ը կշարունակի հետևել նոր նորմերի ուժի մեջ մտնելու ժամկետին և դրանց գործնական ներդրմանը։
Մեկնաբանությունները բեռնվում են…