Կախված մասնիկները (particulate matter, PM) օդում գտնվող պինդ մասնիկների և հեղուկ կաթիլների խառնուրդ են։ PM-ից հետո նշված թիվը ցույց է տալիս դրանց տրամագծի վերին սահմանը միկրոմետրերով։ PM10-ի տրամագիծը չի գերազանցում 10 մկմ-ը, իսկ PM2.5-ինը՝ 2,5 մկմ-ը։ PM2.5-ը PM10-ի բաղադրիչն է։
Չափը կարևոր է առողջության համար, քանի որ ավելի փոքր մասնիկները ներթափանցում են թոքերի ավելի խոր հատվածներ։ Մասնիկներով աղտոտվածությունը կարող է գրգռել շնչուղիները, առաջացնել աստմայի և թոքերի քրոնիկ օբստրուկտիվ հիվանդության սրացումներ, իսկ երկարատև ազդեցությունը մեծացնում է սրտանոթային հիվանդությունների և թոքերի քաղցկեղի ռիսկը։ PM2.5-ի ամենափոքր մասնիկներից և լուծվող բաղադրիչներից մի քանիսը կարող են թոքերից ներթափանցել արյան շրջանառություն։ Աղտոտվածության հարուցած բորբոքային արձագանքները կարող են ազդել անոթների և այլ օրգանների վրա, այդ պատճառով հետևանքները չեն սահմանափակվում միայն շնչառական համակարգով։
PM2.5-ը մինչև 2,5 մկմ տրամագծով մանր ներշնչվող մասնիկներն են։ Դրանք մոտ 30 անգամ փոքր են մարդու մազի տրամագծից և կարող են հասնել թոքերի ամենախոր հատվածներին՝ ալվեոլներին։
PM2.5-ն առաջանում է վառելիքի և կենսազանգվածի այրման ժամանակ, առկա է տրանսպորտային և արդյունաբերական արտանետումներում, հրդեհների և պինդ վառելիքով ջեռուցման ծխում։ Զգալի մասը ձևավորվում է հենց մթնոլորտում՝ գազային աղտոտիչների քիմիական ռեակցիաների հետևանքով, ուստի մանր մասնիկների աղբյուրը միշտ չէ, որ չափման վայրի մոտ է։
PM10-ը մինչև 10 մկմ տրամագծով բոլոր ներշնչվող մասնիկներն են՝ ներառյալ PM2.5-ը։ Այս ֆրակցիայի ավելի խոշոր մասը՝ 2,5-ից 10 մկմ, երբեմն անվանում են PM10–2.5 կամ խոշոր ֆրակցիա։
Դրանց շարքին են պատկանում ճանապարհային և շինարարական փոշին, հողի մասնիկները, ծաղկափոշին, ինչպես նաև անվադողերի, արգելակների և ճանապարհածածկույթի մաշվածքից առաջացած մասնիկները։ Դրանք ավելի հաճախ նստում են քթում, կոկորդում և խոշոր շնչուղիներում, սակայն PM10-ը ներառում է նաև շատ ավելի խոր ներթափանցող PM2.5 մանր ֆրակցիան։
PM2.5-ը և PM10-ը ձևականորեն տարբերվում են մասնիկների չափով, իսկ երկու ֆրակցիաների քիմիական բաղադրությունը փոխվում է՝ կախված աղբյուրներից։ Երկու ցուցանիշներն էլ նկարագրում են օդում մասնիկների խառնուրդի զանգվածը, ուստի մկգ/մ³-ով երկու նույնական արժեքները կարող են համապատասխանել տարբեր նյութերի։ PM2.5-ի և PM10-ի արժեքները չի կարելի գումարել, քանի որ PM2.5-ն արդեն ներառված է PM10-ում։
| Չափանիշ | PM2.5 | PM10 |
|---|---|---|
| Չափ | Մինչև 2,5 մկմ | Մինչև 10 մկմ՝ ներառյալ PM2.5-ը |
| Բնորոշ աղբյուրներ | Վառելիքի և կենսազանգվածի այրում, ծուխ, երկրորդային մասնիկներ, տրանսպորտ և արդյունաբերություն | PM2.5-ի բոլոր աղբյուրները, ինչպես նաև ճանապարհային, շինարարական և հողի փոշին, անվադողերի ու արգելակների մաշվածությունը |
| Ներթափանցում | Հասնում են ալվեոլներին։ Ամենափոքր մասնիկներից ու բաղադրիչներից մի քանիսը կարող են թոքերից ներթափանցել արյան շրջանառություն | Խոշոր ֆրակցիան հիմնականում նստում է վերին և խոշոր շնչուղիներում, իսկ PM10-ի կազմում եղած PM2.5-ը ներթափանցում է ավելի խոր |
| Հիմնական վտանգը | Շնչառական և սրտանոթային հետևանքներ, թոքերի քաղցկեղ և վաղաժամ մահ | Շնչառական և սրտանոթային հետևանքներ։ Խոշոր ֆրակցիայի ներդրումն ավելի քիչ է ուսումնասիրված, քան PM2.5-ինը |
ԱՀԿ-ի օդի որակի 2021 թ. գլոբալ ուղեցույցներում նշված են այն մակարդակները, որոնց պետք է ձգտել առողջական ռիսկը նվազեցնելու համար։ Որքան բարձր է մասնիկների կոնցենտրացիան և որքան երկար է ազդեցությունը, այնքան մեծ է առողջական ռիսկը։ ԱՀԿ-ն այս արժեքներն ընտրել է հետազոտությունների հիման վրա՝ որպես բնակչության ռիսկը նվազեցնելու ուղենիշ, սակայն մասնիկներով աղտոտվածության լիովին անվտանգ մակարդակ սահմանված չէ։
ԱՀԿ-ի 24-ժամյա ուղեցույցային մակարդակները սահմանված են որպես 99-րդ պերցենտիլ։ Համապատասխան մակարդակը տարվա ընթացքում կարող է գերազանցվել մոտավորապես 3–4 օր։ Գիտական հիմքի և միջանկյալ նպատակների մասին ավելին կարդացեք ԱՀԿ-ի ուղեցույցներին նվիրված մեր էջում։
| Աղտոտիչ | Տարեկան միջին | 24-ժամյա միջին (99-րդ պերցենտիլ) |
|---|---|---|
| PM2.5 | 5 մկգ/մ³ | 15 մկգ/մ³ |
| PM10 | 15 մկգ/մ³ | 45 մկգ/մ³ |
PM-ի կոնցենտրացիան օդում մասնիկների ֆիզիկապես չափվող զանգվածն է՝ արտահայտված մկգ/մ³-ով որոշակի ժամանակահատվածի համար։ Օդի որակի ինդեքսը (AQI) չափման միավոր չունեցող ցուցանիշ է, որը կոնկրետ համակարգի կանոններով կոնցենտրացիան վերածում է ռիսկի ավելի հասկանալի սանդղակի։ Մեր կայքում օգտագործվում է US AQI-ն։ Դրա կատեգորիաների սահմանները ԱՀԿ-ի ուղեցույցային մակարդակներ չեն և մկգ/մ³-ով չեն չափվում։ Ավելին՝ AQI ինդեքսի բացատրության էջում։
Հայաստանի համար արդիական աղբյուրներն են տրանսպորտային արտանետումները և ճանապարհների մաշվածությունը, փայտով ու այլ պինդ վառելիքով ջեռուցումը, արդյունաբերությունը, շինարարությունը, բաց այրումն ու հրդեհները, ինչպես նաև քամու բարձրացրած ճանապարհային և հողի փոշին։ Յուրաքանչյուր աղբյուրի ներդրումը փոխվում է՝ կախված վայրից, եղանակից և տարվա շրջանից։
ԱՀԿ-ն և EPA-ն պինդ մասնիկների ազդեցությունը կապում են շնչառական և սրտանոթային հետևանքների հետ։ Ռիսկը կախված է ոչ միայն ընթացիկ ցուցանիշից, այլև ազդեցության տևողությունից, մասնիկների բաղադրությունից, տարիքից և առողջական վիճակից։ Ստորև նշված ազդեցությունները նկարագրված են ԱՀԿ-ի և EPA-ի նյութերում։
Խոշոր հետազոտությունները առանձին մարդու ախտորոշում չեն տալիս։ Դրանք ցույց են տալիս, թե տարբեր մակարդակի աղտոտվածության պայմաններում որքան հաճախ են հիվանդություններ և մահեր գրանցվում մարդկանց մեծ խմբերում։ Ստորև տոկոսները ցույց են տալիս հարաբերական ռիսկը։ Եթե աղտոտվածության ավելի ցածր մակարդակի դեպքում գրանցվել է 100 դեպք, ապա +10%-ը համադրելի խմբում ավելի բարձր մակարդակի դեպքում համապատասխանում է մոտ 110 դեպքի։ Դա չի նշանակում, որ յուրաքանչյուր մարդու անհատական հավանականությունն աճել է 10 տոկոսային կետով։
2024 թ. թարմացված մետավերլուծությունում հեղինակները միավորել են կոհորտային հետազոտությունները՝ ամիսներ և տարիներ շարունակ մարդկանց մեծ խմբերի դիտարկումները։ Աղյուսակը ցույց է տալիս, թե արտաքին օդում PM2.5-ի երկարաժամկետ կոնցենտրացիայի յուրաքանչյուր 10 մկգ/մ³ աճն ինչպես է կապված մահացության հետ։ Խոսքը մահվան պատճառների, այլ ոչ թե տվյալ հիվանդությամբ առաջին անգամ հիվանդանալու հավանականության մասին է։
Փակագծերում նշված է 95% վստահության միջակայքը՝ միջին գնահատականի շուրջ վիճակագրական անորոշության տիրույթը։
| Մահացության կատեգորիա | Հարաբերական ռիսկի փոփոխությունը PM2.5-ի կոնցենտրացիայի յուրաքանչյուր 10 մկգ/մ³ աճի դեպքում |
|---|---|
| Բոլոր պատճառները | +9,5% (+6,4%-ից մինչև +12,7%) |
| Սրտի իշեմիկ հիվանդություն | +14,3% (+10,2%-ից մինչև +18,6%) |
| Ուղեղանոթային հիվանդություններ, ներառյալ ինսուլտը | +14,6% (+10,1%-ից մինչև +19,2%) |
| Շնչառական համակարգի հիվանդություններ | +13,6% (+7,9%-ից մինչև +19,7%) |
| Թոքերի քաղցկեղ | +9,3% (+5,3%-ից մինչև +13,5%) |
Հիվանդությունների գլոբալ բեռի 2023 թ. ուսումնասիրության (GBD 2023) վրա հիմնված State of Global Air 2025-ի գնահատմամբ՝ արտաքին օդի PM2.5 աղտոտվածությունը 2023 թվականին Հայաստանում կապված է եղել մոտ 3 700 մահվան հետ։ 95% անորոշության միջակայքը կազմել է 2 870–4 580 մահ։
Համեմատության համար՝ 2023 թվականին Հայաստանում գրանցվել է մահվան 24 313 դեպք՝ բոլոր պատճառներից։ Արմստատի տվյալներով՝ դրանց կեսից ավելին բաժին է ընկել արյան շրջանառության համակարգի հիվանդություններին՝ 12 963 դեպք (53,3%)։ Դրանց հաջորդել են չարորակ նորագոյացությունները՝ 5 054 (20,8%), և շնչառական օրգանների հիվանդությունները՝ 2 083 (8,6%)։ Այս երեք խմբերը միասին կազմել են մահվան բոլոր դեպքերի 82,7%-ը։
Այս վիճակագրությունում PM2.5-ը չի նշվում որպես մահվան առանձին պատճառ։ Օդի աղտոտվածությունը մեծացնում է այն հիվանդությունների ռիսկը, որոնք հետագայում գրանցվում են որպես մահվան պատճառ՝ օրինակ սրտամկանի ինֆարկտը, ինսուլտը, թոքերի քաղցկեղը կամ թոքերի քրոնիկ օբստրուկտիվ հիվանդությունը։ Ուստի 3 700-ի գնահատականը վերաբերում է այս խմբերի ներսում եղած մահերին և չի գումարվում 24 313 ընդհանուր թվին։
Նույն մոդելի գնահատմամբ՝ այս ազդեցությանն է վերագրվում նաև առողջ կյանքի մոտ 78 400 տարվա կորուստ։ Այս ցուցանիշը կոչվում է DALY և միավորում է վաղաժամ մահվան հետևանքով կորցրած տարիներն ու հիվանդության կամ հաշմանդամության պայմաններում ապրած տարիները։ Հաշվարկում ներառվել են սրտի իշեմիկ հիվանդությունը, ինսուլտը, թոքերի քրոնիկ օբստրուկտիվ հիվանդությունը, ստորին շնչուղիների վարակները, շնչափողի, բրոնխների և թոքերի քաղցկեղը, 2-րդ տիպի շաքարախտը, նորածնային անբարենպաստ ելքերն ու դեմենցիան։
ԱՀԿ-ի՝ Հայաստանի 2025 թ. առողջության և շրջակա միջավայրի գնահատման քարտում 2019 թվականի PM2.5-ի տարեկան միջին կոնցենտրացիան գնահատվել է 34 մկգ/մ³՝ գրեթե յոթ անգամ ավելի բարձր, քան ԱՀԿ-ի ուղեցույցային 5 մկգ/մ³ մակարդակը։ ԱՀԿ-ի ավելի լայն գնահատմամբ, որն ընդգրկում է արտաքին և տնային օդի աղտոտվածությունը, այդ համակցված ազդեցությանն է վերագրվում ինսուլտից և սրտի իշեմիկ հիվանդությունից մահվան դեպքերի 24%-ը՝ այս երկու պատճառներից մահվան մոտ յուրաքանչյուր չորրորդ դեպքը։
Այս վերլուծության համար կարճաժամկետ էր համարվում մեկ ժամից մինչև մի քանի օր տևող ազդեցությունը։ ԱՀԿ-ի ուղեցույցների համար պատրաստված համակարգված ակնարկը քանակական վերլուծության մեջ ներառել է PM2.5-ի, PM10-ի, ազոտի երկօքսիդի, օզոնի և մահացության տարբեր ելքերի մասին 196 հրապարակում։ PM2.5-ի կոնցենտրացիայի յուրաքանչյուր 10 մկգ/մ³ աճը միջինում կապված է եղել բոլոր, բացի արտաքին պատճառներից՝ օրինակ վնասվածքներից ու դժբախտ պատահարներից, օրական մահացության 0,65% աճի հետ (95% վստահության միջակայք՝ 0,44%-ից մինչև 0,86%), իսկ PM10-ի դեպքում՝ 0,41% աճի հետ (0,34%-ից մինչև 0,49%)։
Այս գնահատականները նկարագրում են օրական մահացության փոփոխությունը բնակչության մակարդակով, այլ ոչ թե կոնկրետ մարդու մահվան հավանականությունը։ Տոկոսի մի մասը կարող է փոքր թվալ, սակայն ամբողջ քաղաքի վրա ազդելու դեպքում այն համապատասխանում է մահերի թվի չափելի աճին։ PM2.5-ի և PM10-ի գնահատականները չի կարելի գումարել կամ դրանցից եզրակացնել, որ մասնիկների մի ֆրակցիան մյուսից հստակ որոշակի անգամ ավելի վտանգավոր է։
2023 թ. Nature-ում հրապարակված հետազոտությունն ուսումնասիրել է EGFR գենի փոփոխությունների հետ կապված թոքերի ադենոկարցինոման՝ թոքերի քաղցկեղի տարածված տեսակներից մեկը։ Մկների վրա փորձերում և բջջային մոդելներում մասնիկներն առաջացրել են բորբոքում՝ մակրոֆագների՝ իմունային համակարգի բջիջների, և IL-1β մոլեկուլի մասնակցությամբ։ Այս ազդակը նպաստել է արդեն EGFR-ի փոփոխություն կրող բջիջների բազմացմանը, իսկ IL-1β-ի արգելափակումը թուլացրել է ուռուցքների առաջացումը։
Մկների վրա կատարված այս փորձի ընթացքում PM2.5-ի կարճաժամկետ ազդեցությունը չի ավելացրել ուռուցքներում մուտացիաների քանակը։ Արդյունքներն աջակցում են մեկ այլ մեխանիզմի վարկածին՝ աղտոտվածությունը կարող է խթանել արդեն փոփոխված բջիջների աճը։ Մեխանիզմը հիմնականում հաստատվել է կենդանիների և բջջային մոդելների վրա, ուստի այն չի կարելի ինքնաբերաբար վերագրել յուրաքանչյուր մարդու։
2025 թվականին հետազոտողները միավորել են 179 երկրի քաղցկեղի գրանցամատյանների տվյալներն ու աղտոտվածության մոդելները։ 2022 թվականի թոքերի ադենոկարցինոմայի մոտ 1,26 մլն նոր դեպքերից 194 864-ը մոդելային գնահատմամբ վերագրվել է արտաքին օդի մասնիկներով աղտոտվածությանը։
Ասթմա։ 2024 թ. գլոբալ մետավերլուծությունը ներառել է 22 երկրից և տարածաշրջանից 25,8 մլն մարդու տվյալներ։ PM2.5-ի երկարաժամկետ կոնցենտրացիայի յուրաքանչյուր 10 մկգ/մ³ աճը կապված է եղել ասթմայի համակցված ցուցանիշի 21,4% աճի հետ երեխաների և 7,1% աճի հետ մեծահասակների շրջանում։ Այդ ցուցանիշը միավորել է տարբեր ելքեր՝ նոր ախտորոշումներ, տարածվածություն և մահացություն, իսկ առանձին հետազոտությունների արդյունքները զգալիորեն տարբերվել են։ Ուստի թվերը ցույց են տալիս կապի մասշտաբը, այլ ոչ թե կոնկրետ մարդու մոտ ասթմայի նոպայի հավանականությունը։
Հղիություն։ 2021 թ. մետառեգրեսիոն վերլուծությունում՝ մի քանի հետազոտությունների արդյունքների համեմատության մեջ, որը հաշվի է առնում դրանց միջև տարբերությունները, հղիության ընթացքում արտաքին օդի PM2.5-ի միջին կոնցենտրացիայի յուրաքանչյուր 10 մկգ/մ³ աճը կապված է եղել ծննդյան քաշի՝ միջինում 22 գրամով նվազման, ծննդյան ցածր քաշի ռիսկի 11% աճի և վաղաժամ ծննդաբերության ռիսկի 12% աճի հետ։
Դեմենցիա։ 28 երկարաժամկետ հետազոտություն ներառած 2025 թ. ակնարկը կապ է հայտնաբերել PM2.5-ի և դեմենցիայի միջև։ Հեղինակների սեփական պահպանողական սանդղակով ապացույցները ստացել են հինգից երկու աստղ դեմենցիայի՝ ընդհանուր առմամբ, ինչը գնահատվել է որպես թույլ մակարդակ, և հինգից երեք աստղ Ալցհայմերի հիվանդության համար՝ չափավոր մակարդակ։
Հետևեք օդի ընթացիկ որակին։ Բարձր աղտոտվածության դեպքում կրճատեք դրսում ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության տևողությունն ու ինտենսիվությունը, հատկապես ճանապարհների մոտ։ Ռիսկի խմբերում գտնվողները պետք է ավելի վաղ միջոցներ ձեռնարկեն։ Տանը նվազեցրեք դրսի օդի ներթափանցումը, երբ այն ավելի աղտոտված է, և օգտագործեք համապատասխան հզորությամբ ու հարմար զտիչով օդամաքրիչ։ Մանրամասն խորհուրդներ՝
Մեկնաբանությունները բեռնվում են…