Հայաստանում կներդրվի մթնոլորտային օդի որակի գնահատման նոր համակարգ։ Սահմանվել են առանձին նորմեր PM2.5 և PM10 մանր մասնիկների համար, իսկ հիմնական աղտոտիչների համար՝ միջինացման ժամանակահատվածներ, թույլատրելի գերազանցումների քանակ և բնակչության տեղեկացման շեմեր։
Կառավարության N 1142-Ն որոշումն ընդունվել է 2025 թվականի օգոստոսի 14-ին։ Սկզբում նախատեսվում էր, որ այն ուժի մեջ կմտնի 2030 թվականին, սակայն 2026 թվականի ապրիլի 23-ի փոփոխություններով ուժի մեջ մտնելու օրը տեղափոխվել է 2027 թվականի նոյեմբերի 1։ Հաջորդ փուլը նախատեսված է 2035 թվականի հունվարի 1-ից։
Այս հոդվածում բացատրում ենք որոշման հիմնական դրույթները և նոր արժեքները համեմատում գործող նորմերի հետ։ Մենք փաստաթղթի քննադատական կամ իրավական վերլուծություն չենք իրականացնում և չենք գնահատում նախատեսված միջոցների բավարար լինելը։
Ինչ է փոխվում մոտեցման մեջ
Այժմ Հայաստանում գործում է 2006 թվականի փետրվարի 2-ի N 160-Ն որոշումը։ Այն բազմաթիվ նյութերի համար սահմանում է առավելագույն միանվագ և միջին օրական սահմանային թույլատրելի խտություններ։ PM2.5-ը և PM10-ը առանձին չեն կարգավորվում․ դրանց փոխարեն կիրառվում է ըստ չափի և բաղադրության չտարբերակված կախված մասնիկների ընդհանուր ցուցանիշ։
Նոր որոշումը սահմանում է գնահատման մի քանի ժամանակահատված․
- մեկ ժամվա միջին արժեք,
- 24 ժամվա միջին արժեք,
- օրվա առավելագույն ութժամյա միջին արժեք,
- օրացուցային տարվա միջին արժեք,
- օզոնի համար առանձին վեցամսյա ցուցանիշ։
Գործող և նոր նորմերը
Աղյուսակում ներկայացված են ԱՀԿ-ի առաջարկներում ներառված հիմնական աղտոտիչները։ Գործող նորմերի համար նշված են միջին օրական և առավելագույն միանվագ ՍԹԿ-ները, իսկ նոր կարգավորման համար՝ N 1142-Ն որոշմամբ սահմանված միջինացման ժամանակահատվածները։ Արժեքները նշված են մկգ/մ³-ով, բացառությամբ CO-ի, որի համար օգտագործվում է մգ/մ³։
| Աղտոտիչ | Գործող նորմը | 2027 թ. նոյեմբերի 1-ից | 2035 թ. հունվարի 1-ից | Տեղեկացման շեմը 2027 թվականից |
|---|---|---|---|---|
| PM2.5 | Առանձին նորմեր չկան։ Ըստ բաղադրության չտարբերակված կախված մասնիկների համար՝ օրական միջինը 150 մկգ/մ³, առավելագույն միանվագը՝ 500 մկգ/մ³ | 25 մկգ/մ³՝ 24 ժամվա համար, տարեկան ոչ ավելի, քան 18 գերազանցում, 10 մկգ/մ³՝ տարեկան |
15 մկգ/մ³՝ 24 ժամվա համար, ոչ ավելի, քան 3 գերազանցման օր, 5 մկգ/մ³՝ տարեկան |
50 մկգ/մ³՝ 24 ժամվա համար, US AQI 137 |
| PM10 | 45 մկգ/մ³՝ 24 ժամվա համար, տարեկան ոչ ավելի, քան 18 գերազանցում, 20 մկգ/մ³՝ տարեկան |
45 մկգ/մ³՝ 24 ժամվա համար, ոչ ավելի, քան 3 գերազանցման օր, 15 մկգ/մ³՝ տարեկան |
90 մկգ/մ³՝ 24 ժամվա համար, US AQI 68 | |
| NO₂ | Օրական միջինը՝ 40 մկգ/մ³, առավելագույն միանվագը՝ 85 մկգ/մ³ |
200 մկգ/մ³՝ 1 ժամվա համար, տարեկան ոչ ավելի, քան 3 գերազանցում, 50 մկգ/մ³՝ 24 ժամվա համար, ոչ ավելի, քան 18 գերազանցում, 20 մկգ/մ³՝ տարեկան |
25 մկգ/մ³՝ 24 ժամվա համար, ոչ ավելի, քան 3 գերազանցման օր, 10 մկգ/մ³՝ տարեկան |
150 մկգ/մ³՝ 1 ժամվա համար, US AQI 79 |
| SO₂ | Օրական միջինը՝ 50 մկգ/մ³, առավելագույն միանվագը՝ 500 մկգ/մ³ |
350 մկգ/մ³՝ 1 ժամվա համար, տարեկան ոչ ավելի, քան 3 գերազանցում, 50 մկգ/մ³՝ 24 ժամվա համար, ոչ ավելի, քան 18 գերազանցում, 20 մկգ/մ³՝ տարեկան |
40 մկգ/մ³՝ 24 ժամվա համար, ոչ ավելի, քան 3 գերազանցման օր | 275 մկգ/մ³՝ 1 ժամվա համար, US AQI 114 |
| CO | Օրական միջինը՝ 3 մգ/մ³, առավելագույն միանվագը՝ 5 մգ/մ³ |
10 մգ/մ³՝ առավելագույն ութժամյա միջինը, 4 մգ/մ³՝ 24 ժամվա համար, ոչ ավելի, քան 18 գերազանցում |
4 մգ/մ³՝ 24 ժամվա համար, ոչ ավելի, քան 3 գերազանցման օր | Սահմանված չէ |
| O₃ | Օրական միջինը՝ 30 մկգ/մ³, առավելագույն միանվագը՝ 160 մկգ/մ³ |
100 մկգ/մ³՝ առավելագույն ութժամյա միջինը, ոչ ավելի, քան 3 գերազանցման օր | 100 մկգ/մ³՝ առավելագույն ութժամյա միջինը, ոչ ավելի, քան 3 գերազանցման օր, 60 մկգ/մ³՝ պիկ սեզոնում |
180 մկգ/մ³՝ 1 ժամվա համար․ պայմանականորեն US AQI 166, եթե այդ կոնցենտրացիան պահպանվեր 8 ժամ |
Վերջին սյունակի AQI ցուցանիշները հաշվարկված են US AQI ամերիկյան սանդղակով, որն օգտագործում է AirQuality.am-ը։ AQI-ի հաշվարկի մանրամասն աղյուսակը ներկայացված է առանձին էջում։ Այս արժեքները որոշման մաս չեն և չեն դառնում Հայաստանի պաշտոնական շեմեր։
Որոշումը սահմանում է նաև ավելի բարձր զգուշացման շեմեր՝ 350 մկգ/մ³ SO₂-ի, 200՝ NO₂-ի և 240՝ օզոնի համար։ PM2.5-ի և PM10-ի արժեքները մնում են համապատասխանաբար 50 և 90 մկգ/մ³, սակայն զգուշացման հիմք է երեք անընդմեջ օրվա միջին օրական կոնցենտրացիան։
Անցման երկու փուլը
Նոր նորմերի առաջին փաթեթը կկիրառվի 2027 թվականի նոյեմբերի 1-ից մինչև 2034 թվականի ավարտը։ Այդ ընթացքում PM2.5-ի, PM10-ի, NO₂-ի, SO₂-ի և CO-ի օրական արժեքները թույլատրվում է գերազանցել օրացուցային տարվա ընթացքում մինչև 18 անգամ։
2035 թվականի հունվարի 1-ից մի շարք արժեքներ կխստացվեն, իսկ գերազանցման թույլատրելի օրերի քանակը կկրճատվի մինչև երեք։ Օրինակ՝ PM2.5-ի տարեկան միջին արժեքը 10-ից կնվազի մինչև 5 մկգ/մ³, իսկ NO₂-ինը՝ 20-ից մինչև 10 մկգ/մ³։
Կապը ԱՀԿ-ի առաջարկների հետ
Երկրորդ փուլում սահմանված են ԱՀԿ-ի՝ 2021 թվականի օդի որակի գլոբալ առաջարկների հիմնական արժեքները վեց դասական աղտոտիչների համար․
- PM2.5՝ տարեկան 5 մկգ/մ³ և օրական 15 մկգ/մ³,
- PM10՝ տարեկան 15 մկգ/մ³ և օրական 45 մկգ/մ³,
- NO₂՝ տարեկան 10 մկգ/մ³ և օրական 25 մկգ/մ³,
- SO₂՝ օրական 40 մկգ/մ³,
- CO՝ օրական 4 մգ/մ³,
- օզոն՝ առավելագույն ութժամյա միջինը 100 մկգ/մ³ և պիկ սեզոնի համար 60 մկգ/մ³։
Այս արժեքներից մի քանիսը կկիրառվեն արդեն առաջին փուլում։ Օրինակ՝ PM10-ի օրական և օզոնի ութժամյա արժեքները 2027 թվականից թվապես կհամապատասխանեն ԱՀԿ-ի առաջարկներին, սակայն սկզբում թույլատրելի գերազանցումների քանակն ավելի մեծ կլինի։ Անցումային մյուս արժեքների մեծ մասը համապատասխանում է ԱՀԿ-ի միջանկյալ նպատակներին, որոնք նախատեսված են աղտոտման աստիճանական նվազեցման համար։
ԱՀԿ-ի առաջարկները հիմնված են առողջության վրա աղտոտման ազդեցության տվյալների վրա, սակայն ինքնին օրենք չեն։ Որոշումը դրանց թվային արժեքները ներառում է Հայաստանի կարգավորման համակարգում և սահմանում անցման ժամկետները։
Ինչպես է գնահատվելու օդի որակը
Որոշմամբ նախատեսված է գնահատման երեք եղանակ․
- ֆիքսված չափումներ նույն վայրում՝ առնվազն մեկ օրացուցային տարվա ընթացքում անընդհատ նմուշառմամբ,
- ինդիկատիվ չափումներ, որոնք կատարվում են պարբերաբար կամ ընտրանքային դիտարկումներով,
- մոդելավորում՝ արտանետումների, օդերևութաբանական պայմանների և տեղանքի առանձնահատկությունների հիման վրա։
Պաշտոնական մոնիթորինգի համար նշված են միջազգային հղումային մեթոդներ։ Օրինակ՝ PM2.5-ի և PM10-ի համար նախատեսված են EN 12341 կշռաչափական մեթոդը և EN 16450 ավտոմատ համակարգերը, NO₂-ի համար՝ EN 14211 քիմիալյումինեսցենտային մեթոդը, իսկ օզոնի համար՝ EN 14625 ուլտրամանուշակագույն լուսաչափությունը։
AirQuality.am-ում ներկայացվող մատչելի օպտիկական սենսորները հղումային սարքեր չեն դառնում։ Դրանք այլ խնդիր են լուծում՝ իրական ժամանակում ցույց են տալիս աղտոտման փոփոխությունները և լրացնում պաշտոնական սակավաթիվ ցանցը։ Նորմերի պահպանումը պաշտոնապես գնահատելու համար անհրաժեշտ կլինեն սահմանված որակի չափումներ՝ որոշմամբ նախատեսված ժամանակահատվածի համար։
Նոր համակարգը պետք է սկսի կիրառվել 2027 թվականի նոյեմբերի 1-ից, եթե ժամկետը կրկին չհետաձգվի և անցման նախապատրաստումն ընթանա ըստ ծրագրի։ Մինչ այդ շարունակում են գործել ներկայիս ՍԹԿ-ները, որոնցում PM2.5-ը և PM10-ը դեռ առանձնացված չեն։ Մենք կհետևենք հետագա փոփոխություններին և կպատմենք, թե ինչպես են նոր նորմերը ներդրվում գործնականում։