Հայաստանում ապրելու լավագույն վայրը կախված է ձեր սովորություններից ու առաջնահերթություններից։ Ոմանց համար կարևոր է մեղմ ձմեռը, ոմանք դժվար են տանում ամառային շոգը, իսկ մյուսների համար առաջին տեղում օդի որակն է։ Քաղաքները չափազանց տարբեր են, որպեսզի համեմատությունը հանգեցնենք մեկ ընդհանուր վարկանիշի։
Այս հոդվածում ութ քաղաք կհամեմատենք կլիմայի և օդի որակի տեսանկյունից։ Կտեսնենք, թե որտեղ է ձմռանն ավելի տաք, ամռանն՝ ավելի զով, որքան տեղումներ են լինում և ինչպես է PM2.5-ը փոխվում ըստ եղանակների։ Այս ամենը կօգնի համադրել տարբերակներն ու ընտրել ձեզ առավել հարմար քաղաքը։
Կլիմա․ մեղմ ձմե՞ռ, թե՞ զով ամառ
| Քաղաք | Բնակչություն, հազ. | Բարձրություն, մ | Տարվա օրերն ըստ ջերմաստիճանի | Տեղումներ, մմ/տարի |
|---|---|---|---|---|
| Երևան | 1 141 | ≈1000 | 41 105 112 103 | 490 |
| Ձմեռ․ −3.5…5.8°CԱմառ․ 17.7…32.3°C | ||||
| Գյումրի | 115 | ≈1500 | 80 112 120 46 | 550 |
| Ձմեռ․ −8.3…1.6°CԱմառ․ 12.8…26.1°C | ||||
| Վանաձոր | 78 | ≈1350 | 56 126 157 26 | 770 |
| Ձմեռ․ −4.2…4.0°CԱմառ․ 13.1…23.9°C | ||||
| Հրազդան | 50 | ≈1675 | 89 122 140 | 770 |
| Ձմեռ․ −7.3…0.5°CԱմառ․ 11.4…22.6°C | ||||
| Սևան | 20 | ≈1900 | 86 133 137 | 740 |
| Ձմեռ․ −6.2…0.5°CԱմառ․ 11.6…20.7°C | ||||
| Իջևան | 20 | ≈730 | 24 128 151 62 | 790 |
| Ձմեռ․ −0.6…6.9°CԱմառ․ 15.8…25.6°C | ||||
| Դիլիջան | 16 | ≈1250 | 46 130 155 34 | 760 |
| Ձմեռ․ −3.6…4.9°CԱմառ․ 13.5…24.3°C | ||||
| Ծաղկաձոր | 1 | ≈1840 | 88 126 136 | 660 |
| Ձմեռ․ −7.1…0.2°CԱմառ․ 11.4…22.3°C |
−10°C-ից ցածր−10…0°C0–10°C10–20°C20–30°C30°C+
Ջերմաստիճան։ Երևանը ընտրանքի ամենաշոգ քաղաքն է․ ամռանը միջին օրական ջերմաստիճանը 17,7–32,3°C է, իսկ շատ շոգ օրեր միայն այստեղ են լինում։ Միաժամանակ ձմեռը համեմատաբար մեղմ է։ Գյումրին զգալիորեն ցուրտ է․ ձմռանը՝ −8,3…1,6°C, ամռանը՝ 12,8–26,1°C, իսկ տարվա գրեթե 200 օրը միջին ջերմաստիճանը չի բարձրանում 10°C-ից։ Մյուս քաղաքներից ամենամեղմ ձմեռն Իջևանում է, ամենազով ամառը՝ Սևանում։ Ծաղկաձորն ու Հրազդանը մոտ են Սևանին, իսկ Վանաձորն ու Դիլիջանը միջանկյալ դիրք են զբաղեցնում։
Քամի։ Քամու միջին ամենաբարձր արագությունը Սևանում է՝ մոտ 2,5 մ/վ, հաջորդում են Հրազդանը՝ 2,4 մ/վ, Գյումրին և Ծաղկաձորը՝ 2,2 մ/վ։ Երևանում միջինը մոտ 2 մ/վ է, Վանաձորում՝ 1,8 մ/վ, Դիլիջանում՝ 1,6 մ/վ, Իջևանում՝ 1,5 մ/վ։ Երևանում և Գյումրիում քամին ուժեղանում է ամռանը, Սևանում՝ ձմռանը։ Ձմեռային անհողմ եղանակը հատկապես կարևոր է օդի որակի համար․ երբ քամին չի ցրում արտանետումները, աղտոտվածությունը կուտակվում է քաղաքի վրա։ Սրանք միջին արժեքներ են․ առանձին թաղամասերում ռելիեֆն ու կառուցապատումը կարող են զգալիորեն փոխել քամու ազդեցությունը։
Տեղումներ։ Ամենախոնավ քաղաքներն Իջևանը, Վանաձորն ու Հրազդանն են՝ տարեկան մոտ 790–770 մմ։ Դիլիջանում և Սևանում տեղումները մոտ 760–740 մմ են, Ծաղկաձորում՝ մոտ 660 մմ, Գյումրիում՝ 550 մմ։ Երևանը զգալիորեն ավելի չոր է՝ տարեկան մոտ 490 մմ։ Գրեթե բոլոր քաղաքներում տեղումների առավելագույնը գարնանն ու ամռան սկզբին է, իսկ օգոստոսը սովորաբար ամենաչոր ամիսն է։
Եզրակացություն։ Համընդհանուր լավագույն կլիմա այստեղ չկա։ Երևանը կհամապատասխանի նրանց, ում համար կարևոր է մեղմ ձմեռը և չի խանգարում շոգ ու չոր ամառը, իսկ Գյումրին՝ նրանց, ովքեր պատրաստ են ցուրտ ձմռանը՝ ավելի չափավոր ամռան դիմաց։ Սևանը, Ծաղկաձորն ու Հրազդանը ավելի զով են, բայց նաև ավելի ցուրտ ու քամոտ, մինչդեռ Իջևանը, Դիլիջանն ու Վանաձորը ավելի մեղմ են կամ պակաս քամոտ, սակայն զգալիորեն ավելի խոնավ։
Օդի աղտոտվածությունը
Ձմռանն աղտոտվածությունը հատկապես ուժեղ է կուտակվում Երևանում և Գյումրիում։ Մշտական քաղաքային արտանետումներին ավելանում է ջեռուցումը, իսկ թույլ քամին և ջերմաստիճանային ինվերսիաները աղտոտված օդը պահում են գետնամերձ շերտում։ Ամռանը ջեռուցում չկա, քամին ուժեղանում է, օդն ավելի լավ է խառնվում, և քաղաքների միջև տարբերությունը զգալիորեն փոքրանում է։
Իջևանում քամին գրեթե ամբողջ տարին թույլ է, ուստի ձմռանը ջեռուցման արտանետումներն ավելի հեշտ են մնում քաղաքի վերևում։ Վանաձորում ձմեռային աճը պահպանվում է նույնիսկ ավելի նկատելի քամու պայմաններում․ հետևաբար միայն օդափոխությամբ դա բացատրել չի կարելի՝ կարևոր են արտանետումների ծավալը, ինվերսիաներն ու հովտի ռելիեֆը։ Դիլիջանում և Ծաղկաձորում պատկերը մոտավորապես նույն չափով ավելի լավն է, քան մյուս քաղաքներում, թեև առանձին դրվագները ցույց են տալիս, որ այս քաղաքներն էլ պաշտպանված չեն վառարանների ծխից, հրդեհներից, ինչպես նաև հարակից տարածքներից եկող ծխից ու փոշուց։ Սևանի և Հրազդանի տվյալները բավարար չեն աղտոտվածության սեզոնային փոփոխությունները նկարագրելու համար։
Ինչու է երեկոյան վիճակը վատանում
Ներկայացված բոլոր քաղաքներում կրկնվում է նույն օրական ռիթմը․ առավոտյան և ցերեկը աղտոտվածությունը նվազում է, իսկ երեկոյան կրկին աճում։ Սա հատկապես պարզ երևում է ձմռանը։
Դիլիջանն ու Ծաղկաձորը նկատելիորեն առանձնանում են մյուս քաղաքներից․ այնտեղ աղտոտվածությունն ամբողջ օրվա ընթացքում ավելի ցածր է մնում, իսկ երեկոյան աճը շատ ավելի թույլ է։ Ձմռանը PM2.5-ի պատկերը լավագույնն է հենց այս երկու քաղաքներում։
Ինչո՞ւ է այդպես լինում։ Մեր կարծիքով գլխավոր պատճառը օրվա երկրորդ կեսին ջեռուցման զանգվածային միացումն է։ Որքան խիտ է բնակեցված քաղաքը, այնքան շատ գազի կաթսաներ ու վառարաններ են միաժամանակ աշխատում փոքր տարածքում։ Այնտեղ, որտեղ հարմար կամ մատչելի ջեռուցում չկա, վառում են փայտ և ձեռքի տակ եղած ամեն ինչ՝ ընդհուպ մինչև կենցաղային աղբ։ Դրան ավելանում է երեկոյան տրանսպորտը։
Հայաստանի շատ քաղաքների աշխարհագրությունը ուժեղացնում է այդ ազդեցությունը։ Գոգավորությունները և նեղ հովիտները, շրջակա լեռները, թույլ քամին ու ջերմաստիճանային ինվերսիան արտանետումները պահում են գետնի մոտ։ Երեկոյան առաջացած աղտոտվածությունը չի ցրվում, այլ կուտակվում է քաղաքի վերևում։ Նույն ռիթմը մանրամասն վերլուծել ենք Երևանի ձմեռային օդի աղտոտվածության ուսումնասիրության մեջ։ Առանց մասնիկների քիմիական վերլուծության հնարավոր չէ ճշգրիտ առանձնացնել ջեռուցման, տրանսպորտի և այլ աղբյուրների ներդրումը, սակայն օրական գրաֆիկի ձևն առավել լավ համընկնում է հենց ջեռուցման ազդեցության հետ։
Երևանում ապրելու անձնական փորձը
Երևանն ունի շատ հագեցած մշակութային կյանք, և ինձ համար դա քաղաքի գլխավոր առավելություններից մեկն է։ Սակայն այստեղ ապրելն ունի նաև տհաճ հակառակ կողմը․ քաղաքը աղմկոտ է, փոշոտ և մեքենաների արտանետումներով աղտոտված։ Փոշին հատկապես շատ է հարավային թաղամասերում՝ Կենտրոնի հարավում, Էրեբունիում և Շենգավիթում։
Առանձին խնդիր է Նուբարաշենի աղբավայրը։ Երբեմն այն այրվում է բաց կրակով, երբեմն պարզապես ծխում է՝ շարունակելով աղտոտել օդը։ Մենք առանձին գրել ենք աղբավայրի խոշոր հրդեհից հետո աղտոտվածության մասին և վերլուծել Նուբարաշենում աղբի վերամշակման նոր համալիրի նախագիծը։
Հայաստանում ճանապարհորդելիս մի կարևոր բան նկատեցի․ քաղաք ընտրելուց առաջ արժե ստուգել, թե որտեղ է գտնվում աղբավայրը և դրա որ կողմում են բնակելի թաղամասերը։ Ես հաշվի կառնեի, որ աղբավայրը վաղ թե ուշ այրվելու է։ Իմ ուղևորությունների ժամանակ աղբավայրերն այրվում էին և՛ Գյումրիում, և՛ Վանաձորում, իսկ տեղացիները պատմում էին Հրազդանի մոտ նման հրդեհների մասին։
Ամռանը Երևանի շոգը որոշ չափով մեղմացնում են երեկոյան քամիները։ Ձմռանը, հակառակը, հաճախ լիակատար անհողմություն է լինում, իսկ ջեռուցման սեզոնի սկզբի հետ առաջանում է ծանր սմոգ։ Երբեմն այն այնքան խիտ է, որ զբոսանքից հետո նույնիսկ շան բրդից այրոցի հոտ է գալիս։ Իմ տպավորությամբ դեպի Գյումրի տանող ճանապարհին վիճակն ավելի լավ չէ․ բազմաթիվ բնակավայրերում փայտ են վառում, և օդում մշտապես ծխի հոտ է զգացվում։
Երևանից դուրս ապրելը պարտադիր չէ, որ սոցիալական մեկուսացում նշանակի։ Գյումրիում գործում է փոխօգնության չատ, իսկ Վանաձորում՝ քաղաքային չատ։ Դիլիջանում գործում է Dilijan Care համայնքը՝ քաղաքային նախաձեռնությունների, հանդիպումների և փոխօգնության համար․ ընդհանուր չատի հղումը կա ալիքի նկարագրության մեջ։ Այս համայնքների միջոցով կարելի է նախապես հարցնել բնակիչներին թաղամասերի, ջեռուցման, օդի որակի և առօրյա կյանքի մասին։
Մաքուր օդի համար կարելի էր տեղափոխվել Ծաղկաձոր կամ Դիլիջան։ Բայց քաղաքային կյանքից հրաժարվել չեմ ուզում, ուստի ստիպված եմ փոխզիջում գտնել։ Առանձին հոդվածում բացատրել ենք, թե ինչպես ընտրել ռեսպիրատոր փողոցի և օդամաքրիչ տան համար։
Ո՞ր քաղաքն է ձեզ ավելի հարմար
- Եթե մեղմ ձմեռ է պետք․ Իջևան, եթե ձեզ հարմար է մարզային քաղաքում կյանքն ու մայրաքաղաքից հեռավորությունը։ Մեքենայով Երևան հասնելը տևում է մոտ 2 ժամ 25 րոպե։ Միաժամանակ Իջևանը քիչ է ուսումնասիրված․ օդի տվյալները ստացվում են ընդամենը մեկ սենսորից, մինչդեռ Երևանում դրանք հարյուրից ավելի են։ Հաջորդը Երևանն է, սակայն ամռանն այնտեղ շատ ավելի շոգ է, իսկ ձմռանն օդի աղտոտվածությունը՝ զգալիորեն բարձր։
- Եթե ավելի կարևոր է զով ամառը․ Հրազդանը մշտական կյանքի համար ամենագործնական ընտրությունն է թվում՝ այն ավելի մեծ և զարգացած քաղաք է։ Ծաղկաձորը կհամապատասխանի նրանց, ովքեր ուզում են առողջարանային մթնոլորտ և ավելի մաքուր օդ։ Սևանում ամառն ավելի զով է, բայց ձմեռը՝ ավելի երկար, իսկ Սևանի և Հրազդանի օդի որակի տվյալները դեռ բավարար չեն։
- Եթե առաջին տեղում օդի որակն է․ Դիլիջան և Ծաղկաձոր։ Դիտարկված PM2.5-ով երկուսն էլ մոտավորապես նույն չափով ավելի լավ են երևում, քան մյուս քաղաքները։ Դիլիջանն ավելի մեղմ ու խոնավ է, Ծաղկաձորը՝ ավելի ցուրտ ու քամոտ։
- Եթե ընտրում եք երեք խոշորագույն քաղաքներից․ Վանաձորը Երևանի և Գյումրու համեմատ ավելի չափավոր է թվում ամառային ջերմաստիճանի և ձմեռային աղտոտվածության առումով, սակայն զգալիորեն ավելի խոնավ է։
- Եթե ընդհանուր հավասարակշռություն է պետք․ Դիլիջանը համատեղում է չափավոր ամառը, ոչ ամենախիստ ձմեռը և PM2.5-ի լավագույն արդյունքներից մեկը։
Սահմանափակումներ
Այս համեմատությունը ցույց է տալիս ընդհանուր պատկերը, բայց չի կանխատեսում եղանակն ու օդի որակը կոնկրետ թաղամասում կամ տանը։ Կլիման գնահատել ենք վերջին մի քանի տարվա տվյալներով, ուստի անսովոր շոգ, ցուրտ կամ անձրևոտ տարին կարող էր ազդել արդյունքի վրա։ Սևանի և Հրազդանի PM2.5-ի տվյալները դեռ քիչ են, իսկ այլ աղտոտիչներ՝ օրինակ խոշոր փոշին և ավտոմեքենաների արտանետումները, չենք ներառել։ Հոդվածի եզրակացությունները պետք է օգտագործել որպես քաղաքի ընտրության մեկնակետ, ոչ թե վերջնական վարկանիշ։
Ինչպես ենք հաշվել
Եղանակը համեմատել ենք Apple-ի Weather ծառայության ժամային տվյալներով՝ 2023 թվականի հունվարի 1-ից մինչև 2026 թվականի օգոստոսի 19-ը։ Apple-ի տվյալները մշակել է AirQuality.am-ը․ Երևանի համար միջինացրել ենք թաղամասերի 11 կետ, իսկ մյուս քաղաքների համար վերցրել ենք մեկական կետ։ Սա վերջին տարիների եղանակն է, ոչ թե բազմամյա կլիմայական նորմա։
PM2.5-ի տվյալները վերցրել ենք AirQuality.am-ից երկու տարվա համար՝ 2024 թվականի օգոստոսի 20-ից մինչև 2026 թվականի օգոստոսի 19-ը։ Ծառայությունը հավաքում է Երևանի քաղաքային ցանցի, Clarity, ArmAQI, ClimateNet, AirGradient, PurpleAir և IQAir տվյալները։ Այս ցանցերի սենսորները տարբեր կերպ են կարգավորված, ուստի համեմատությունից առաջ դրանց ցուցումները բերում ենք ընդհանուր սանդղակի։ Ավելի մանրամասն ներկայացված է մեթոդաբանության նկարագրության մեջ։
Բնակչության թվերը վերցված են Armstat-ի՝ 2025 թվականի հունվարի 1-ի տվյալներից և կլորացված են մինչև հազար։ Սա 2022 թվականի մարդահամարի հիման վրա հաշվարկված ընթացիկ գնահատականն է։
Գունավոր շերտը ցույց է տալիս, թե տարվա քանի օրն է միջին ջերմաստիճանն ընկնում յուրաքանչյուր միջակայքի մեջ։ Ձմռան և ամռան արժեքները դեկտեմբեր–փետրվար և հունիս–օգոստոս ժամանակահատվածների միջին օրական նվազագույնն ու առավելագույնն են։
Ապրո՞ւմ եք այս քաղաքներից մեկում։ Կիսվեք ձեր փորձով մեկնաբանություններում՝ պատմեք, թե ձեր թաղամասում ինչպես են զգացվում կլիման և օդի որակը ձմռանն ու ամռանը։